शिव बस्नेत-राजेन्द्र
समाज कुनै आकस्मिक घटनाको परिणाम होइन; यो लामो समयसम्म सञ्चित विचार, संस्कृति, शिक्षा, नैतिकता र नेतृत्वको संयुक्त प्रतिफल हो। जसरी नदीको वर्तमान प्रवाह त्यसको उद्गम, भूगोल र यात्राले निर्धारण गर्छ, त्यसरी नै कुनै राष्ट्रको वर्तमान अवस्था पनि त्यसको वैचारिक इतिहास, राजनीतिक संस्कार र सामाजिक चेतनाले निर्धारण गर्छ। आज नेपाली समाज जुन अन्योल, निराशा र अराजकतासँग जुधिरहेको छ, त्यो केवल वर्तमानको समस्या होइन; यो दशकौँदेखि सञ्चित हुँदै आएको वैचारिक विचलन र नेतृत्वगत कमजोरीको परिणाम हो।
हाम्रा राजनीतिक नेताहरू युवावस्थामा परिवर्तनका सपना बोकेर संघर्षका कठिन यात्रामा निस्किएका थिए। उनीहरूले स्वतन्त्रता, लोकतन्त्र र सामाजिक न्यायको आदर्शलाई स्थापित गर्न त्याग र बलिदानका अनेकन अध्याय रचे। तर इतिहासले बारम्बार देखाएको सत्य के हो भने सत्ता केवल शक्ति प्राप्त गर्ने माध्यम होइन, त्यो चरित्रको परीक्षा पनि हो। दुर्भाग्यवश, संघर्षका आदर्शहरू सत्ताको विलासितामा पुग्दा क्रमशः क्षीण बन्दै गए। जनताको मुक्तिका लागि सुरु भएको यात्रा कतिपय अवस्थामा व्यक्तिगत सुविधा, समूहगत स्वार्थ र शक्तिको संरक्षणमा सीमित हुन पुग्यो।
राजनीतिक दलहरूले शासनसत्तामा पुगेपछि समाजलाई नयाँ दिशा दिनुपर्ने थियो। शिक्षा, संस्कार, उत्पादनशीलता, नैतिक अनुशासन र सामाजिक न्यायलाई केन्द्रमा राखेर नयाँ राष्ट्रिय अभियान निर्माण गर्नुपर्ने थियो। तर राज्य सञ्चालनको केन्द्रमा विचारभन्दा सत्ता, नीति भन्दा पद र समाज रूपान्तरणभन्दा चुनावी गणित हावी हुँदै गयो। परिणामस्वरूप शिक्षा र चेतनाको क्षेत्र उपेक्षित रह्यो, जबकि कुनै पनि समाजको दीर्घकालीन भविष्य निर्माण गर्ने आधार त्यही हो।
शिक्षामा गरिएको लगानी केवल विद्यालय निर्माण गर्नु वा प्रमाणपत्र वितरण गर्नु मात्र होइन; त्यो नागरिकको चेतना निर्माण गर्ने प्रक्रिया हो। चेतनाशील नागरिक बिना लोकतन्त्र केवल निर्वाचनको कर्मकाण्डमा सीमित हुन्छ। जब समाजले विचारभन्दा मनोरञ्जन, ज्ञानभन्दा प्रचार र नैतिकताभन्दा उपभोगलाई महत्व दिन थाल्छ, तब लोकतान्त्रिक संरचनाहरू जीवित देखिए पनि तिनको आत्मा कमजोर हुँदै जान्छ।
आजको विश्वव्यापी उपभोगवादी संस्कृतिले नेपाली समाजलाई पनि गहिरो प्रभाव पारेको छ। भौतिक सम्पन्नताको अन्धो दौड, सामाजिक प्रतिष्ठाको कृत्रिम प्रतिस्पर्धा र क्षणिक लोकप्रियताको मोहले समाजको गहिरो वैचारिक धरातललाई क्रमशः क्षय गरिरहेको छ। मानिसहरू वस्तुको उपभोक्ता मात्र होइन, विकृत विचारको पनि उपभोक्ता बन्दै गएका छन्। यस्तो अवस्थामा समाजले दीर्घकालीन दृष्टि भएका नेतृत्वभन्दा तत्काल भावनालाई उत्तेजित गर्न सक्ने पात्रहरूलाई प्राथमिकता दिन थाल्छ।
नेतृत्व समाजको ऐना हो भन्ने भनाइ केवल रूप मात्र होइन, गहिरो सामाजिक सत्य हो। असन्तुलित, विभाजित र वैचारिक रूपमा कमजोर समाजबाट असाधारण नेतृत्व जन्मन कठिन हुन्छ। जसरी किसानले खेतमा बाली रोपेन भने त्यहाँ स्वतः झारपात उम्रिन्छ, त्यसरी नै समाजमा शिक्षा, चेतना र संस्कारको खेती नगर्दा त्यहाँ भ्रम, अराजकता र अवसरवादको विस्तार हुन्छ। प्रकृतिले खाली ठाउँ छोड्दैन, समाजले पनि छोड्दैन। प्रश्न केवल यति हो-त्यो स्थान ज्ञानले भरिन्छ कि अज्ञानले, विचारले भरिन्छ कि भीडले।
आज देखिएका अनेक राजनीतिक र सामाजिक विकृतिहरूको जरा यहीँ छ। समाजमा श्रमको सम्मान घट्दै गएको छ, उत्पादनभन्दा उपभोगको आकर्षण बढेको छ, र सार्वजनिक जीवनमा नैतिक उत्तरदायित्व कमजोर बन्दै गएको छ। यसले शोषण, भ्रष्टाचार र बिचौलियापनलाई संस्थागत रूप दिन मद्दत गरेको छ। जब गलत माध्यमबाट प्राप्त सफलतालाई समाजले प्रशंसा गर्न थाल्छ, तब असल चरित्र निर्माण गर्ने सामाजिक आधार नै कमजोर हुन्छ।
राजनीति राज्य सञ्चालनको केवल एउटा क्षेत्र होइन; यो सम्पूर्ण सार्वजनिक जीवनलाई दिशा दिने मूल नीति हो। त्यसैले राजनीति बिग्रँदा त्यसको असर प्रशासन, अर्थतन्त्र, शिक्षा, न्याय प्रणाली र सामाजिक संस्कृतिसम्म फैलिन्छ। यही कारण राजनीतिक सुधारलाई केवल सरकार परिवर्तनको प्रश्नका रूपमा होइन, समाजको वैचारिक पुनर्जागरणको प्रश्नका रूपमा हेर्न आवश्यक छ।
आज आवश्यकता पुराना वा नयाँ राजनीतिक शक्तिको पक्ष वा विपक्षमा उभिनु मात्र होइन। आवश्यकता विचारको पुनर्स्थापना, शिक्षाको पुनर्प्राथमिकता र नेतृत्वको नैतिक पुनर्निर्माण हो। व्यक्तिपूजा, नारामुखी राजनीति र क्षणिक लोकप्रियताले समाजलाई स्थायी दिशा दिन सक्दैन। समाजलाई चाहिने नेतृत्व त्यो हो, जसले भविष्य देख्न सक्छ; जसले जनतालाई केवल आश्वासन होइन, चेतना दिन सक्छ; र जसले सत्ता प्राप्तिलाई अन्तिम लक्ष्य नभई समाज निर्माणको साधनका रूपमा बुझ्छ।
नेपालको भविष्य कुनै एक नेता, दल वा चुनावले निर्धारण गर्ने छैन। त्यो भविष्य विद्यालयको कक्षाकोठामा, किसानको खेतमा, श्रमिकको पसिनामा, बौद्धिक बहसमा र नागरिक चेतनामा निर्माण हुँदैछ। यदि हामीले शिक्षा, विचार, संस्कृति र नैतिक नेतृत्वको जग बलियो बनाउन सकेनौँ भने राजनीतिक परिवर्तनहरू दोहोरिइरहनेछन्, तर समाजको वास्तविक रूपान्तरण अधुरै रहनेछ।
अन्ततः समाजको संकट नेतृत्वको संकट मात्र होइन; यो चेतनाको संकट पनि हो। र कुनै पनि चेतनाको संकटको समाधान सत्ता परिवर्तनले मात्र होइन, विचार र संस्कारको पुनर्जागरणले सम्भव हुन्छ।
[लेकखः नेपाली कम्युनिष्ट पार्टीका केन्द्रीय सदस्य हुन् ।]
