शिव बस्नेत – राजेन्द्र/काठमाडौं । आज भाद्र ५ गते। नेपाली जनयुद्धको यात्रामा सोलुखुम्बु पञ्चनका सोमप्रसाद पराजुलीले सहादत प्राप्त गरेको दिन। २०५६ साल भदौ ५ गते ओखलढुंगाको पोकलीमा तत्कालीन राज्य पक्षको गोलीबाट उहाँको हत्या भएको थियो। उहाँ सोलुखुम्बुबाट जनयुद्धका क्रममा सहादत प्राप्त गर्ने प्रथम शहीद हुनुहुन्छ ।
सोमप्रसाद पराजुलीको सहादत एउटा व्यक्तिको मृत्यु मात्र थिएन। त्यो समयको राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक असमानताविरुद्ध उठिरहेको विद्रोहको एउटा प्रतिनिधिमूलक घटना थियो। तत्कालीन नेपालको ग्रामीण समाजमा व्याप्त गरिबी, विभेद, शोषण, राज्यको पहुँचबाट टाढा रहेका समुदायको पीडा र परिवर्तनको तीव्र चाहनाले धेरै युवालाई राजनीतिक संघर्षतर्फ आकर्षित गरेको थियो। सोमप्रसाद पनि त्यही परिवर्तनको सपनासहित संघर्षको यात्रामा अघि बढ्नुभएको थियो।
उहाँको जीवन र सहादतलाई सम्झँदा एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ-उहाँहरूले देखेको सपना के थियो ? केवल सत्ता परिवर्तन? केवल सरकार परिवर्तन ? केवल एउटा राजनीतिक दलको विजय? अथवा त्यसभन्दा धेरै ठूलो-समानता, न्याय, सम्मान, अवसर र स्वाभिमानमा आधारित समाज निर्माण गर्ने सपना ?जनयुद्धमा हजारौँ मानिसले ज्यान गुमाए। धेरै परिवारले आफ्ना आफन्त गुमाए, धेरै आमाबुबाले छोराछोरी गुमाए, धेरै छोराछोरीले अभिभावक गुमाए। त्यसैले शहीदहरूको सम्झना केवल राजनीतिक कार्यक्रम र औपचारिक श्रद्धाञ्जलीमा सीमित हुनुहुँदैन। उनीहरूको बलिदानको अर्थ आजको समाज र राज्य व्यवस्थामा कति प्रतिविम्बित भएको छ भन्ने प्रश्नसँग जोडिनुपर्छ ।
सोमप्रसाद पराजुलीको सहादत भएको तीन दशक नजिक पुग्दै गर्दा हामीले आफूलाई सोध्नुपर्छ-जुन समाज परिवर्तनका लागि उहाँहरूले जीवन अर्पण गर्नुभयो, त्यो समाज कति परिवर्तन भयो ? राजनीतिक व्यवस्था बदलिएको छ। संविधान बदलिएको छ। शासन प्रणाली बदलिएको छ। राज्यका संरचनामा पनि महत्वपूर्ण परिवर्तन भएका छन्। तर आम नागरिकको जीवनमा न्याय, समानता, रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, सम्मान र अवसरको अनुभूति कति बढ्यो? गरिब र कमजोर नागरिकले राज्यलाई आफ्नो संरक्षकका रूपमा अनुभूति गर्न सके कि सकेनन्? राजनीतिक परिवर्तनको लाभ समाजको अन्तिम तहसम्म पुग्यो कि पुगेन ?
यी प्रश्नहरू शहीदहरूको बलिदानलाई कमजोर पार्न होइन, उहाँहरूको सपनाप्रति इमानदार हुन उठाउन आवश्यक छन्। शहीदको नाम लिनु सजिलो छ। स्मृति दिवस मनाउनु पनि सजिलो छ। तर शहीदले देखेको समाज निर्माण गर्नु कठिन छ। त्यसका लागि राजनीतिक इमानदारी, सामाजिक न्याय, आर्थिक समानता, भ्रष्टाचारविरुद्ध कठोर प्रतिबद्धता, जनउत्तरदायी शासन र व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठ्ने राजनीतिक संस्कार आवश्यक हुन्छ।
आज सोमप्रसाद पराजुलीलाई सम्झँदा उहाँको परिवार र आफन्तको पीडालाई पनि सम्झनुपर्छ। एउटा व्यक्ति सहिद हुँदा एउटा परिवारले आफ्नो प्रिय सदस्य गुमाउँछ। इतिहासले त्यसलाई राजनीतिक तथ्यका रूपमा लेखे पनि परिवारका लागि त्यो जीवनभरको पीडा हो। त्यसैले शहीद परिवारको सम्मान केवल भाषणमा होइन, राज्यको व्यवहारमा देखिनुपर्छ।
आजको पुस्ताका लागि पनि सोमप्रसादको सहादत एउटा प्रश्न हो-हामीले इतिहासबाट के सिक्यौँ ? राजनीतिक परिवर्तनका नाममा फेरि त्यही विभेद, भ्रष्टाचार, अवसरको असमानता र सत्ताकेन्द्रित राजनीतिक संस्कार दोहोर्याउने हो भने विगतका बलिदानको औचित्यमाथि प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हुन्छ।
शहीदहरू कुनै दल वा समूहका मात्र सम्पत्ति होइनन्। उनीहरूको योगदानलाई राजनीतिक स्वार्थको सीमाभित्र कैद गर्नु हुँदैन। इतिहासका घटनालाई आफ्नो सुविधाअनुसार व्याख्या गर्नेभन्दा त्यसबाट समाजले सकारात्मक शिक्षा लिनुपर्छ।
सोमप्रसाद पराजुलीको सहादतलाई सम्झनुको वास्तविक अर्थ उहाँको तस्बिरमा माला लगाउनु मात्र होइन। उहाँले देखेको न्यायपूर्ण समाजको सपना सम्झनु हो। उहाँजस्ता युवाले किन आफ्नो जीवन जोखिममा राखेर परिवर्तनको बाटो रोजे भन्ने कुरा बुझ्नु हो। र आज हामी जुन ठाउँमा छौँ, त्यहाँबाट अझै कति टाढा जान बाँकी छ भनेर आत्मसमीक्षा गर्नु हो।
शहीदहरू मरेका होइनन्; उनीहरूले छाडेका प्रश्नहरू जीवित छन्। उहाँहरूको रगतले इतिहासमा लेखिएको प्रश्नको उत्तर हाम्रो वर्तमानले दिनुपर्छ। भाद्र ५ गते सोमप्रसाद पराजुलीप्रति भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली। उहाँलगायत सम्पूर्ण ज्ञात-अज्ञात शहीदहरूको बलिदानलाई सम्मान गर्ने सबैभन्दा ठूलो बाटो-उहाँहरूले देखेको न्याय, समानता र स्वाभिमानको समाज निर्माण गर्नु हो।
